“Châu Đốc Tân Cương” – một thành phố miền biên viễn

Châu Đốc là một thành phố biên cương, thuộc tỉnh An Giang, ở phía Tây Nam tổ quốc. Nơi đây có vị trí địa lý đặc biệt, được nhiều người ca ngợi là “tiền tam giang hậu thất lĩnh”. Trước mặt thành phố là điểm giao thoa của sông Châu Đốc và dòng Hậu Giang, sau lưng là dãy Thất Sơn hùng vĩ, nổi tiếng linh thiêng và huyền bí.
Buổi đầu cha ông ta gọi vùng này là “Châu Đốc Tân Cương” với ý rằng, đây là vùng đất mới của Tổ quốc được khai thác sau cùng. Với “Châu” là “vùng đất”; “Đốc” là “sau cùng”, “sau rốt”. Đề cập đến địa danh này, sử cũ còn ghi rõ: “Vì đất ấy nhiều chỗ bỏ hoang, đầu đời Gia Long mộ dân đến ở, gọi là Châu Đốc tân cương”. Rõ ràng, đây là vùng đất được sáp nhập và khai thác sau cùng ở Nam Bộ. Nhưng cũng có giả thuyết cho rằng “Châu Đốc” chỉ là cách nói trại ra từ tiếng Khmer là “Meàth Chruk”, có nghĩa là mõm heo (ta phiên âm ra là Ngọc Luật hay Mật Luật) là tên gọi trước đây của cù lao được hình thành bởi Sông Tiền và Sông Hậu, sông Naréa và Sông Vàm Nao. Người Khmer cũng gọi cù lao này là SlaKét (cây cau dại).
Có thể là hình ảnh về thiên nhiên, đám mây, cây và đường
Một thời, Châu Đốc được xem là “một vùng trọng trấn cõi Nam”. Châu Đốc là lỵ sở của toàn bộ tỉnh An Giang vào thời nhà Nguyễn độc lập. Địa bàn tỉnh An Giang khi đó bao gồm tỉnh An Giang, thành phố Cần Thơ, tỉnh Sóc Trăng, một phần các tỉnh Đồng Tháp, Hậu Giang và Bạc Liêu ngày nay. Châu Đốc cũng từng là tỉnh lỵ của tỉnh Châu Đốc cũ vào thời Pháp thuộc trước năm 1956 và trong giai đoạn 1964-1975 dưới thời Việt Nam Cộng hòa. Tuy nhiên hiện nay, thành phố Châu Đốc không phải là tỉnh lỵ của tỉnh An Giang, mà tỉnh lỵ là thành phố Long Xuyên.
Lãnh thổ Châu Đốc nguyên xưa kia là đất thuộc nước Chân Lạp, gọi là Tầm Phong Long (Kompong Long). Tiên khởi, vào năm Đinh Sửu (1757), vua Chân Lạp là Nặc Ông Tôn (Outey II) hiến dâng vùng đất Tầm Phong cho Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát. Nghi biểu hầu Nguyễn Cư Trinh thừa lệnh Chúa Nguyễn đặt làm 3 đạo:
– Đông Khẩu đạo: bao gồm các huyện Châu Thành, thành phố Sa Đéc, huyện Lai Vung và huyện Lấp Vò của tỉnh Đồng Tháp ngày nay.
– Tân Châu đạo: bao gồm phần đất của các huyện Chợ Mới, Phú Tân, Tân Châu của tỉnh An Giang ngày nay.
– Châu Đốc đạo: bao gồm phần đất phía tây bắc sông Hậu, chạy dài đến Hà Tiên.
Cả ba đạo mới này đều đặt dưới chế độ quân quản do dinh Long Hồ kiêm quản.
Đây là vùng đất xa xôi, đất đai rộng nhưng lại nằm ở vị trí then chốt về mặt an ninh quốc phòng. Ngay trong buổi đầu, ta chưa đủ binh lực bố phòng, chỉ có một số đồn bảo dọc theo biên giới, cư dân người Việt thưa thớt chỉ sống bám quanh các bảo để được an toàn.
Có thể là hình ảnh về thiên nhiên và đám mây
Năm Nhâm Dần (1802), vua Gia Long thống nhất đất nước và với tầm nhìn quốc gia, ông cho rằng: “Bờ cõi Châu Đốc không kém Bắc thành”. Vì thế, vua Gia Long đã dành sự quan tâm đặc biệt đến Châu Đốc. Năm Mậu Thìn (1808), ông lấy Châu Đốc làm trấn lỵ trấn Vĩnh Thanh (thời kỳ này Nam Bộ gồm có 5 trấn bao gồm Phiên An, Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Thanh và Hà Tiên; các trấn này nằm dưới sự cai quản của Gia Định thành), lúc này gọi là Châu Đốc Tân Cương.
Năm Bính Tý (1816), nhận thức rõ tầm quan trọng của vùng đất Châu Đốc đối với biên cương phía Nam, vua Gia Long đã chỉ đạo quy hoạch và đắp đồn Châu Đốc, chiêu tập người Kinh, Hoa, Khmer đến tụ cư.
Trong quá trình mở mang và phát triển bờ cõi phía Nam, danh thần Thoại Ngọc Hầu là nhân vật gắn liền với lịch sử vùng đất Châu Đốc Tân Cương, vì đã có nhiều đóng góp to lớn về kinh tế, quốc phòng và đời sống của người dân vùng đất này, như: cho đào kênh Vĩnh Tế (trước đó ông đã cho đào hoàn thành kênh Thoại Hà nối liền Long Xuyên và Rạch Giá vào năm 1818), đắp đường Tân Lộ Kiều Lương… Con kênh chiến lược và chiến thuật vừa dẫn nước phục vụ sản xuất vừa là lá chắn ngăn giặc biên cương. Con đường nối liền những vùng cư dân, tạo thuận lợi cho sự đi lại, vận chuyển, giao thương và mở mang sự phồn thịnh từ Châu Đốc ra các vùng lân cận.
Đến năm Nhâm Thìn (1832), vua Minh Mạng đổi trấn thành tỉnh, tỉnh An Giang được thành lập, trở thành một trong sáu tỉnh của Nam Kỳ. Tỉnh An Giang gồm 2 phủ và 4 huyện, lỵ sở đặt tại Châu Đốc, dưới quyền cai quản của vị Tổng đốc đầu tiên là Trương Minh Giảng. Lúc này ít ai gọi đủ 4 tiếng “Châu Đốc Tân Cương” như trước mà gọi “xứ Châu Đốc” để chỉ vùng đất bán sơn địa phía Tây sông Hậu thuộc tỉnh An Giang.
Nếu trong buổi đầu Thoại Ngọc Hầu là người đã từng trực tiếp đốc suất việc đào kinh Vĩnh Tế, mở ruộng lập vườn, đắp nhiều đường, bắc cầu để phục vụ yêu cầu giao thông trong xứ và với nước láng giềng Chân Lạp, thì sau đó Doãn Uẩn – Tổng đốc An Hà (từ năm 1847), ngoài đại công dẹp loạn, ông còn đặc biệt quan tâm ổn định đời sống nhân dân, chăm lo cả về sinh hoạt tinh thần, tín ngưỡng, tạo niềm tin, chỗ dựa tinh thần với ước vọng an lành cho vùng biên giới tây nam Tổ quốc. Chùa Tây An được Doãn Uẩn chủ trương xây trong niềm ước vọng đó.
Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, cho đến nay, Châu Đốc vẫn còn lưu lại nhiều dấu ấn của tiền nhân thời kỳ mở cõi. Từ cái tên “Châu Đốc Tân Cương” gợi lên một sự xa xôi, hiểm trở. Châu Đốc hiện tại đã trở thành một đô thị tấp nập, hằng năm thu hút hằng triệu lượt khách du lịch, đang từng bước đi lên theo chiều hướng phát triển của thời đại. Năm 2013, Châu Đốc trở thành thành phố đầu tiên không phải là tỉnh lỵ ở đồng bằng sông Cửu Long. Châu Đốc mang một vẻ đẹp riêng, không chỉ là vẻ đẹp của non nước hữu tình mà còn cả một chiều dài văn hóa lịch sử của nó.